Okuwda we işde öwrenip boljak başarnykly endikler

43
thumbnail

Drew C. Appleby, PhD

Başarnykly endikleri kesgitläp we başgaça atlandyryp bolar, mysal üçin: 21-nji asyryň başarnyklary (Abbot, 2014). Robles (2012, sah. 457) olaryň manysyna gowy düşünip, olary “häsiýetler, duýgular we özüni alyp baryş” diýip atlandyrdy. Bular täze iş ýerine uýgunlaşmaga, päsgelçilikleri ýeňip geçmäge, kärdeşleriňiz we ýolbaşçylaryňyz bilen gowy gatnaşykda bolmaga we hünäriňi ösdürmäge kömek edýän häsiýetlerdir.

Aşakdaky bölümlerde okuwçylaryň iki görnüşi beýan edilýär. Birinji görnüşi okuwda başarnykly ukyplaryny ulanyp bilýän talyplardan ybarat we olar üstünlikli talyplar ýa-da ÜT diýip atlandyrylýar. Ikinji görnüşi başarnyklaryny görkezip bilmeýän, köplenç akademiki görkezijileri pes talyplardan ybarat bolup, olary şowsuz talyplar ýa-da ŞT diýip atlandyryp bolar. Gözegçilikler mümkinçilikleriniň görkezilmegi esasynda geçirildi.

Höwes we isleg

ÜT öwrenmäge gyzyklanýarlar, şeýle-de has oňyn we köp işleýärler. Olarda üstünlik üçin zerur bolan tutanýerlilik we öz-özüňi terbiýelemek ýaly häsiýetler bar we köplenç kärleriniň talaplaryndan çykyp, kesgitlenmedik zatlary edýärler.

ŞT okuwlaryna ygrarly däl, hem-de özlerini alyp baryşlary işe gowşak çemeleşýärler. Sapaklara seýrek gatnaşýarlar we olaryň dili içgysgynçlyk hakda aýdýar (mysal üçin, soňky ýerlerde oturýarlar, eglenýärler, synpdaşlary bilen gürleşýärler we käwagt sapak wagtynda uklaýarlar). Olar üçin bilim passiw we biperwaý rol oýnamak kararyna gelen tomaşaçy sporty bilen aňladylýar.

Yhlas

ÜT sapak bilen gyzyklanýarlar we geljekde okuwlarynyň ähmiýetine düşünýäne meňzeýärler. Sorag bermek, teswir bermek we diňleýjileriň daşynda maglumat ýygnamak bilen bilimlerine höwes edýärler.

ŞT bilim, başarnyk häsiýetleri (BBH) almaga gyzyklanma bildirendikleri üçin däl-de, mejbur edilendikleri üçin öwrenýärler. Olaryň içgysgynçlygy başga bir ýerde bolmak, başga zatlar etmek isleýändigini görkezýär.

Ambisiýa

ÜT ambisiýalary bilen ylalaşdy. Hünär bilen meşgullanmaga höwes edýärler, bu kär üçin zerur bilimlerden habarly we BBH-ny gazanmak üçin bilimlerini nädip ulanmalydygy barada pikirleri bar. Bilimleriniň möhüm netijesiniň diplom däl-de, eýsem geljekde üstünlik gazanmak üçin öz-özüne düşünmegiň ýollarydygyna düşünýärler. Ylalaşylan islegleri bolan talyplar haýsy sapaklara gatnaşmalydygyny, haýsy guramalara goşulmalydygyny we wagtlaryny nädip geçirmelidigi barada habarly kararlar berýärler. Şeýle hem, kararlaryny goldamak üçin okuw ýerlerinden goldaw hyzmatlaryny (akademiki maslahat, terbiýeçilik we kär merkezi) ulanýarlar.

ŞT köplenç ÜT-ler ýaly hyjuwly bolýarlar (ýagny lukman, aklawçy we işewür lider bolmak isleýärler), ýöne utgaşdyrylan ambisiýalary bar. Arzuwlaryny amala aşyrmak kyn, sebäbi köplenç belli bir bilim ýa-da kär ýollary bilen baglanyşykly bolmadyk ambisiýalaryna ýetmegiň ädimlerinden habarsyz. Näçe synanyşsalar-da näme üçin häzirki ýagdaýdadygyny, hatda hünär derejesine nädip ýetmelidigini bilmeýärler. Bular hödürlenýän hünärleri, mekdepleriniň talaplaryny we olary bu wezipä taýýarlap biljek bilim mümkinçiliklerini çäkli bilýän düýş ýaly görýärler. ŞT-da iň şowsuz bolanlar, kärindäki maksatlaryny anyk kesgitläp bilmeýän ýa-da islemeýänler, ýokary bilimi ululykdaky geçişini soňa çenli yza süýşürmek üçin ulanýanlardyr.

Maksatlar

ÜT esasy maksady, okuwyň netijesi bolan BBH -ny edinmek we birleşdirmek arkaly “bilim” almak. Okuwlaryny geljekdäki şahsy we hünär durmuşyna goşant hökmünde kabul edýärler we ondan has köp peýdalanmak üçin elinden gelenini edýärler.

ŞT-nyň esasy maksady, gutarmak üçin ähli synaglardan geçip, BBH-ny gowulandyrmak üçin ulanmagyň ýerine, gysga wagtda “bilim” satyn almak. Okuwlaryny şahadatnama almak üçin tölemeli çykdajylary (ýagny diplomy) hökmünde kabul edýärler.

Zehinler

ÜT bir zat bilen tapawutlanýar. Döredijilik, ýolbaşçylyk, guramaçylyk ukyplary, tutanýerlilik ýa-da höwes bolup biler. Olar beýlekiler üçin düşnüklidir. Zehinleriniň aýratyn tarapy, ÜT-laryň olary synpda ulanmagydyr.

ŞT tersine, käbirleriniň intellektual ukyplary bar, ýöne öz-özüňi dolandyrmagyň pesligi, hyjuwynyň pesligi ýa-da negatiw garaýyşlary görkezilýär. Ortaça akademiki başarnyklary beýlekilerden päsgelçilik döredýär (mysal üçin, okamak, ýazmak, gürlemek, diňlemek, bellik almak we wagt dolandyrmak).

Gatnaşyk

ÜT gowy gatnaşýar. Bu olaryň esasy maksadynyň öwrenmekdigini we bu ugur bilen gyzyklanýandyklaryny görkezýär.

ŞT köplenç sapaklary sypdyrýarlar ýa-da gijä galýarlar we başga bir zady ileri tutýarlar (meselem, uky). Käbir ýagdaýlarda saglyk, ýadawlyk, pes höwes, jemgyýetçilik durmuşy ýa-da wagt dolandyrmak endikleriniň ýoklugy sapaklara yzygiderli gatnaşmaga mümkinçilik bermeýärler.

Taýynlyk

ÜT-lar elmydama sapaklara taýyn. Kiçijik jikme-jikliklere üns berip, ýerine ýetirilen işleri wagtynda tabşyrýarlar, şeýlelik bilen bilimlerine uly ähmiýet berýändiklerini görkezýärler.

ŞT-lar köplenç erbet taýýarlanýar, sapaklaryna giç ýa-da asla gatnaşmaýarlar. Bu  bilimiň olar üçin ileri tutulmaýandygyny görkezýär.

Jemgyýetçilik

ÜT başgalara oňyn täsir edýärler, hemişe habarlaşmaga taýyn. Topar taslamalarynda beýlekiler bilen işlemekden lezzet alýan we köplenç ýolbaşçylyk wezipelerini eýeleýäne meňzeýäler.

ŞT -lar islemeýärler ýa-da sosial gurşawda bolmakdan ejiz bolup, negatiw täsir edýärler. Olaryň özüni alyp barşy çäklendirilip, daşlaşdyrylyp ýa-da iň gowusy, duşmançylykly bolup biler. Mümkin boldugyça “toparlaýyn işlemekden” gaça durýarlar we bu zatlardan gaça durup bilmediklerinde, özlerini alyp baryşlary başgalara ahlak taýdan basyş edip biler.

Pikirleniş ukyplary

ÜT-lar täze materiallary özleşdirmek üçin tejribelerini häzirki döwürde ulanyp bilerler. Başgaça pikirlenmegi öwrenmek isleýärler (meselem, maglumatlary ulanmak, derňemek, jemlemek we baha bermek) we bu endiklere baha berýärler.

ŞT -lar öwrenenlerinde, düşünmäge däl-de, faktlara we kesgitlemelere has köp üns berýärler. Olaryň öwreniş usuly, maglumaty ýatda saklamak, soň bolsa ýönekeý gaýtadan aýdyp bermekdir. Maglumatlara düşünmek, ulanmak, derňemek, jemlemek ýa-da baha bermek talap edilende, köplenç muny edip bilmeýärler ýa-da islemeýärler.

Başarnykly endikleriň görkezmegi geljekde size nähili täsir eder?

Indi okuwyňyzy gutaranyňyzdan soň durmuşyňyzda başarnykly endiklere eýe bolmak ýa-da bolmazlygyň netijelerini göz öňünde tutmalydyrys. Geljekde iň bolmanda bir iş berijini siziňki ýaly işe ýüz tutan beýleki işgärlerden has üstünlikli işgär boljakdygyňyzy ynandyrmak zerur bolar. Muny etmegiň birnäçe usuly bar.

Birinji ýol ähli başarnyklaryňyzy suratlandyrýan gowy rezýumeni ýazmak. Ikinjisi söhbetdeşlik wagtynda ýokary bilimiň başarnyklaryňyzy ele almaga we berkitmäge nähili kömek edendigini beýan etmekdir. Üçünjisi rezýumeňiziň aşagyndaky habary barlamak – “Teklipler isleg boýunça berilýär”, iň bolmanda mugallymlardan birinden synpda başarnygyňyzy görkezendigiňizi mysal bermegini haýyş etmek. Bu komponentleriň lider üçin ähmiýetini düşünseňiz we Minneapolisde ýerleşýän SkyWater gözleg kompaniýasynyň aşakdaky sitatasynyň manysyna düşüneniňizde, şu gün ösdürýän başarnykly endikleriňizi ertir üstünlik gazanmagyňyzyň açarydygyna aç-açan düşünip başlarsyňyz:

“Iş berijiler täze işgärleriniň medeni çemeleşmesini we karýelaryny ösdürmäge çalyşýarka, iş endiklerinden has başarnykly endiklere has köp üns berilmegine şaýat bolýarys. Kyn başarnyklar, “Başarnykly endiklerini” öwredilip bilinjek tehniki, aýratyn ukyplar, adatça, şahsy we şahsyýet häsiýetleri we aýratynlyklary üçin has subýektiw we düşnüksiz. Çeýe başarnyklaryň artykmaçlygy, iş berijilere öz işgärlerine has çuňňur düşünmekdir “(Rudolph, 2017, para. 2).

Netije …

Bu makalanyň netijesi ýönekeý. Okuwy gutaranyňyzdan soň işe alynmak isleýän bolsaňyz, wagtynda işe geljek, işini başarnykly, öndürijilikli we oňyn ýerine ýetirmek üçin aragatnaşyk we pikirleniş ukyplaryny ulanmaga taýyn, höwesli, maksada gönükdirilen we zehinli işgäriňiz ýaly täsir döretmeli. Munuň iň oňat usuly, başarnykly endiklerini amal etmek we güýçlendirmek, (1) olary rezýumeleriňize goşmak, (2) söhbetdeşlik wagtynda olary anyk we ynamly suratlandyrmak we (3) maslahat hatlaryňyzda bu endikleriň bardygyny mugallymlarynyň barlap biljekdigine göz ýetirmek.

Durmuş-saýlawlardan ybarat. Başarnykly endikleriň ösüşine gözegçilik edip bilersiňiz, sebäbi olar belli bir derejede özüni alyp barşyňyz baradaky düşünjeli kararlaryňyzyň netijesidir. Geljekde üstünlik gazanmaga kömek edip biljek dogry seçim ediň.

Çeşme: https://www.apa.org/ed/precollege/psn/2017/09/soft-skills